Gripa i upala pluća

Gripa ili influenca akutna je zarazna bolest dišnog sustava. Prvi opis bolesti potječe od Hipokrata, još iz petog stoljeća prije Krista. Gripa je kapljična zaraza i zato se lako prenosi. Uzrokuju je virusi influence tipa A, B, i C, a nađeni su brojni podtipovi tih virusa, koji se mutacijama gena povremeno mijenjaju. To je važno znati pri proizvodnji cjepiva.

Bolest se pojavljuje u manjim ili većim epidemijama, gotovo svake zime. Obilježavaju je tipični simptomi: vrlo visoka temperatura, često i preko 40o C, glavobolja, bolovi u mišićima, suhi podražajni kašalj. Najteže oblike bolesti, povremeno pandemijski, izaziva virus A; virus B zahvaća ograničene lokacije; virus C izaziva gripu oblika prehlade. Česta je i najteža komplikacija upala pluća, nerijetko smrtonosna. U epidemijama kad prevladava virus A, on je taj koji izaziva nagli porast broja upala pluća i pogoršanje i kompliciranje kroničnog bronhitisa.

Širenju kapljične infekcije pogoduju gušća naseljenost, mjesta gdje ima više ljudi, putovanja. Kako su to obilježja suvremenog života, mjere izolacije i zatvaranje javnih objekata slabo su uspješne. Oboljeli je zarazan za druge ljude samo nekoliko prvih dana bolesti. Preboljela gripa dovodi do prirodne imunosti u trajanju 6-8 mjeseci. Što je manja imunost, to je teži oblik gripe, kao kod male djece koja prvi put obole od gripe ili kod osoba koje dugo nisu imale gripu i kod necijepljenih ljudi.
Virus gripe napada stanice dišnih puteva, prvo gornje dišne puteve. Kad se spusti u najdonje, najuže dišne puteve, ili u samo plućno tkivo (plućni mjehurići ili alveole; intersticij ili vezivo), nastupa opasnost da u tim područjima izazove upalne promjene zvane upala pluća (pneumonija). Ili ih izaziva sam virus gripe, ili neke bakterije, ili miješano: i virusi, i bakterije. Pridružene bakterijske upale pluća posljedica su smanjene otpornosti organizma, pojava karakteristična za djelovanje virusa gripe. Upravo zbog toga ona može biti tako teška bolest. Najčešće su pridružene upale one u sinusima, srednjem uhu, bronhima i u vrlo osjetljivim dječjim bronhiolima te naročito u plućima, gdje upalu najčešće izaziva slabom otpornošću umnoženi pneumokok, podvrsta streptokokne bakterije. Najteži oblici gripe, vrlo često s upalom pluća kao najtežom komplikacijom, javljaju se u pripadnika rizičnih skupina: starijih ljudi, bolesnika s raznim kroničnim bolestima, dijabetičara, srčanih bolesnika, alkoholičara, teških pušača. Čak oko 10% oboljelih od gripe dobije i upalu pluća, a pripadnici rizičnih skupina i mnogo češće. Gripozne upale pluća odgovorne su za pretežni broj smrtnih slučajeva oboljelih od gripe; tako je većina od 20 milijuna umrlih od "španjolske gripe" 1918. godine umrla od upale pluća. Otpornost stanovništva bila je tada bitno smanjena zbog I. svjetskog rata. Glavne su žrtve gripozne upale pluća mala djeca i stariji ljudi.
Tri su vrste gripozne pneumonije (upale pluća). Rendgenski ih se može razlučiti.
1. Primarna virusna pneumonija. To je najteži oblik, s visokim postotkom smrtnosti. Upala najviše zahvaća intersticij, vezivo između plućnih alveola. Upala zahvaća oba plućna krila; dok se sjena ne proširi, ona rendgenski ima mrežoliko-prugast izgled, a kad se ubrzo proširi, razviju se oveće guste sjene. Odmah s početkom gripe započinje i upala pluća. Kašalj je suh i podražajan. Antibiotici ne djeluju na taj oblik upale jer je uzrokovana samo virusom.
2. Sekundarna bakterijalna pneumonija. To je superinfekcija bakterijama, uz gripoznu bolest. Smrtnost od te upale niža je, prvenstveno zato što na bakterije djeluju antibiotici. To je obično komplikacija gripe u starijih ljudi i u ostalih rizičnih skupina. Poslije klasičnih simptoma gripe nastupa kratko poboljšanje i onda ponovo temperatura s pojavom upale pluća. Upala zahvaća plućne alveole. Prvo se rendgenski vide manja žarišta, u pravilu jednostrano, kasnije su ona veća, grudvasto-ploštinskog izgleda. Kašalj brzo postaje obilan i produktivan, ne suh. Česta je uz upalu pluća i upala porebrice.
3. Miješani oblik pneumonije. Upalu uzrokuju zajedno virusi i bakterije. To je najteži oblik gripoznih pneumonija. Rendgenski se vidi kako se svuda brzo širi.



U sklopu liječenja, pri svakoj vrsti upale pluća, neophodno je mirovanje do potpunog ozdravljenja. Treba uzimati mnogo tekućine na usta ili infuzijom, sredstva za smirivanje kašlja, kisik pri opsežnim upalama pluća, jer je tada smanjena dišna površina pluća. Antibiotici djeluju samo na bakterijalne komplikacije, na viruse ne; odluku o antibiotiku donosi liječnik. Kadšto protiv virusa mogu biti uspješni skupi antivirusni lijekovi (Amantadin, Rimatadin), koji se koriste pri primarnoj virusnoj pneumoniji, pri miješanim oblicima te u visoko rizičnih bolesnika. Svaka se teža upala pluća liječi u bolnici.
Profilaksa je neophodna kako bi se spriječile teške komplikacije gripe, prvenstveno upala pluća. Obavlja se aktivnom imunizacijom, u nas počev od polovine jeseni, najčešće mrtvim cjepivom putem injekcije, bez značajnih nuspojava, jedino se tako ne smiju cijepiti preosjetljivi na jaja. Druga je mogućnost imunizacija živim oslabljelim virusom, uštrcavanjem u nosnu šupljinu; pritom se kao nuspojava mogu pojaviti bezazleni simptomi blage gripe; izbjegava se njegova primjena u starijih i rizičnih skupina. Imunizacija se ponavlja svake godine, što iz godine u godinu pojačava otpornost. Cijepljenje je to uspješnije, što se više ljudi cijepi. Postiže se potpuna otpornost u 67-92% cijepljenih, a ako se gripa i pojavi, simptomi su jako ublaženi i sprječavaju se komplikacije.
Cjepivo sadrži podtipove virusa A i B; odlučuje se za one koji se te godine očekuju, a obično su to oni koji su se tog proljeća pojavili u zemljama južne zemaljske polutke (tada je tamo zima).


Prim. dr. Ivica Ružička
Narodni zdravstveni list

Šta je spirometrija?

Spirometrija predstavlja način ispitivanja ventilacione sposobnosti pluća. Pomoću ove metode mjerimo plućne kapacitete i volumene. Spirometrija je dijagnostička metoda, ali isto tako služi i za praćenje terapijskog učinka. Neophodna je u dijagnostičkom i terapijskom tretmanu opstruktivnih plućnih bolesti (astma, HOBP), restriktivnih bolesti (plućna fibroza, kongestivna srčana insuficijencija) ili mješovitih poremećaja.

Način izvođenja  je veoma jednostavan: pacijent sa zapušenim nosem diše u spirometar. U početku način disanja odgovara normalnom aktu respiracije. Nakon toga uz savete lekara pacijent počinje sa forsiranim udahom i izdahom.

Uz stručnu pomoć lekara i saradnju pacijenata za kratko vreme i uz malo truda dobijamo značajne podatke o kapacitetu i volumenu pacijentovih pluća.

Spirometrija je uz alergotest najvažnija dijagnostička procedura kojom se služi dječiji pulmolog u procjeni deteta sa astmom. Njom se objektivno meri plućna funkcija.

Spirometrijskim merenjima dobijamo podatke o plućnim volumenima i kapacitetima i protocima vazduha kroz disajne puteve.

Deca uzrasta 5 -7 godina ponekad mogu ostvariti saradnju neophodnu za ova merenja.

Nakon 7 godina gotovo svako dete je sposobno za manevar forsiranog izdisaja koji je preduslov za validnu i informativu spirometriju.

Spirometrijski nalazi pomažu u:

- dijagnostikovanju astme

- određivanju stepena težine bolesti

- proceni težine napada astme

- praćenju efekata lečenja

Spirometrija je jedan od ključnih i neizostavnih testova kod obolelih od astme.

Potrebno je učiniti je u procesu postavljanja dijagnoze, a nakon toga bar jednom godišnje kod stabilnih pacijenata čija je bolest pod dobrom kontrolom, odnosno i više puta ukoliko je dete nestabilno i ukoliko je potrebno da se prati i koriguje terapija.

Spirometrija se da se izmeri ograničenje protoka vazduha u disajnim putevima i da se postavi definitivna dijagnoza hronične opstruktivne bolesti pluća (HOBP), da se proceni težina opstrukcije u disajnim putevima u HOBP i odredi stepen potrebne terapije, da se otkrije opstrukcija u disajnim putevima pušača koji imaju ili još uvek nemaju simptome bolesti.

Spirometrija je najznačajni test za ispitivanje plućne, tj disajne funkcije.

Spirometrija

Spirometrija je metoda kojom se odredjuje sposobnost ventilacije pluća. Izvodi se na aparatu koji se naziva spirometar na kom se dobija dijagramski zapis. Rezultati se upoređuju i određuje se procenat ostvarene vrednosti u odnosu na tablične vrednosti koje su sačinjene na osnovu pola, godina, visine i težine.

Spirometrija  je osnovni test i sa kojom se počinje ispitivanje disajne funkcije, na osnovu kojeg se odredjuje koji će se testovi još upotrebiti da bi se rasvetlio tip funkcionalnog ostećenja ili normalnosti disajne funkcije.

Nakon toga aparat sam računa sve ostale potrebne volumene i kapacitete. Pritom je važna saradnja pacijenta i pravilna tehnika. Radi tačnosti, najvažnije je da se kod spirometrije ne diše na nos i da se vazduh u celosti izdahne iz pluća. Radi veće tačnosti, testiranje se izvodi tri puta za redom.

Na ovaj način vidimo da li je protok vazduha očekivan, ili smanjen usled astme, HOBP, tumora. Inače ovako forsirano disanje nije prirodno i može da izazove spazam (kao što se desilo Vekiju kad je izovodio test opterećenja)

Spirometrijom možemo dokazati da li je uopšte reč o plućnim bolestima (srčana obolenja, kao i psihički poremečaji mogu da izazovu gušenje i ponekad liče na plućne smetnje), a ako je reč o plućnom poremećaju imamo tačno utvrđeno u kome se delu poremećaj i desio.

Šta se meri spirometrijom?

Naprimer, kod pušača je uočljivo oštećenje malih disajnih puteva za samo godinu dana pušačkog staža.

Spirometrijskim ispitivanjem se određuju plućni volumeni (disajni volumen, inspiratorni rezervni volumen, ekspiratorni rezervni volumen) i kapaciteti (vitalni kapacitet, inspiratorni kapacitet), kao i disajni volumeni u funkciji vremena (forsirani ekspiratorni volumeni).Tokom manevra forsiranog ekspirijuma dobija se vitalni kapacitet, koji se u ovom slučaju obeležava kao forsirani vitalni kapacitet (FVC) i forsirani ekspirijumski volumen tokom prve sekunde (FEV1) kao i brzine protoka u krivoj protok/volumen.

FEV1 je vrednost koja se često koristi za ocenu prolaznosti disajnih puteva, kao i odnos FEV1 i FVC. Vrednosti dobijene tokom spirometrijskih testova porede se sa referentnim vrednostima za određen pol, uzrast i visinu i težinu i izražavaju se u procentima ostvarenja predviđenih vrednosti. Tumačenjem dobijenih rezultata spirometrije razlikujemo normalno disanje od opstruktivnog ili restriktivnog tipa disanja.

Donja granica normale je 80% referentnih vrednosti za vrednosti parametra FVC i FEV1. Kod bronhoopstrukcije smanjene su vrednosti FEV1 i FVC, a procena težine bronhoopstrukcije vrši se na osnovu odnosa FEV1 i FVC i snižen je ukoliko je vrednost ispod 70%. U restriktivnim bolestima pluća smanjene su vrednosti FVC, a odnos FEV1 i FVC može da ima normalnu ili blago povećanu vrednost. Pri tumačenju rezultata treba biti veoma oprezan.

·         FEV1/FVC – odnos količine u prvoj sekundi sa celokupnom količinom koju mozete da izduvate

·         PEF - maksimalna brzina izduvavanja vazduha

·         VC -  je vitalni kapacitet pluća

Spirometrija može neposredno da ukaže na dijagnozu kada su u pitanju bolesti gde dominiraju poremećaji funkcije. Bitna je u proceni podobnosti bolesnika da se podvrgne agresivnim dijagnostičkim i terapijskim postupcima, praćenju toka bolesti, evaluaciji učinka lečenja i proceni radne sposobnosti ispitanika, kao i  procene sposobnosti kod sportista.. Koriste se u dijagnostici bolesti drugih organa, koje mogu da utiču na disanje.

Kao najvažniji parametar bronhoopstrukcije uzima se FEV1, jer je najreproducibilniji. Spirometrijskim ispitivanjem pre i posle delovanja bronhodilatatora ili bronhokonstriktornih supstanci može da se otkrije bronhospastički mehanizam u bolestima sa opstrukcijom disajnih puteva, odnosno da se ustanovi bronhijalna hiperreagibilnost (BHR).

Spirometrija je bezbolna metoda, a medicinska sestra ili tehničar će vam objasniti kako da izvedete sve manevre disanja . Sa aparatom ste spojeni preko “usnika”(plastičnog ili kartonskog) koji se za svakog pacijenta menja. Usisnik se obuhvati usnama tako da jezk ne ulazi u otvor usisnika,  dok se nos  zapuši štipaljkom. Prema instrukcijama medicinskog radnika, prvo dišete normalno kroz usisnik, a zatim lagano izduvate sav vazduh iz pluća, pa zatim brzo udahnete punim plućima i da odmah što brže i jače izduvate sav vazduh iz pluća.

Koristi se  u preoperativnoj proceni, kod dijagnostikovanja i procene težine drugih bolesti disajnih organa. Zatim, za razlikovanje nedostatka vazduha zbog opstruktivnih ili restriktivnih poremećaja, kod ispitivanja uticaja faktora radne sredine, procene sposobnosti ronjenja, određivanja profesionalne sposobnosti za neka zanimanja.

 

Na osnovu spirometrijskih merenja dobijaju se vrednosti koje se koriste u postavljanju dijagnoze HOBP i one uključuju FVC (forsirani vitalni kapacitet). To je ukupna zapremina vazduha koja može forsirano da se izduva u jednom dahu. Zatim, FEV 1 (forsirani ekspirijumski volumen u prvoj sekundi). On predstavlja zapreminu vazduha koja se izduva u prvoj sekundi maksimalnog izdaha i ovo je mera koliko brzo pluća mogu da se isprazne. Spirometrijom se meri i FEV 1/FVC, odnosno procenat vazduha koji se izduva u prvoj sekundi u odnosu na ukupnu izdahnutu zapreminu.

 

Najčešće bolesti sa opstruktivnim poremećajima su hronična opstruktivna bolest pluća, astma, bronhiektazije, cistična fibroza, karcinom pluća (veliki rizik u HOBP) i obliterativni bronhiolitis.

Najbolje je da za vreme spirometrijskog merenja pacijent sedi. Treba da udahne vazduh potpuno, da zadrži dah i čvrsto stisne usne oko usnika, a zatim izduva vazduh iz pluća što jače i brže sve dok se pluća potpuno ne „isprazne“. Potom udahne normalno i odmori se. Izdah mora da traje dok se sav vazduh ne izduva, odnosno najmanje šest sekundi, a može da traje 15 i više sekundi. Merenje se po pravilu ponavlja tri puta. 

Ako bolesnik oseća bolove u grudima ili kašlje u toku spirometrijskog ispitivanja to može da utiče na merenje i pojavu treba registrovati.

Spirometrija može da se koristi za praćenje progresije bolesti, ali interval između dva merenja ne treba da je kraći od 12 meseci.